Μηνιγγίωμα
Το μηνιγγίωμα είναι όγκος που αναπτύσσεται από τις μήνιγγες, τις μεμβράνες που περιβάλλουν τον εγκέφαλο και τον νωτιαίο μυελό. Είναι ο συχνότερος πρωτοπαθής όγκος του κεντρικού νευρικού συστήματος και αντιστοιχεί περίπου στο 38% αυτών των όγκων. Περίπου 80% των μηνιγγιωμάτων είναι καλοήθη (βαθμός 1) και μεγαλώνουν αργά. Επειδή όμως ακόμη και ένα καλόηθες μηνιγγίωμα μπορεί να πιέσει τον εγκέφαλο, τα κρανιακά νεύρα ή τα αγγεία της περιοχής, η αντιμετώπισή του σχεδιάζεται ανάλογα με το μέγεθος, τη θέση και τα συμπτώματα.
Έχετε διάγνωση μηνιγγιώματος ή τυχαίο εύρημα σε μαγνητική τομογραφία; Ο νευροχειρουργός Βασίλειος Βουγιούκας μπορεί να αξιολογήσει τις εξετάσεις σας και να σας εξηγήσει τις επιλογές αντιμετώπισης.
Βαθμοί του μηνιγγιώματος
Τα μηνιγγιώματα χωρίζονται σε τρεις βαθμούς:
- Βαθμός 1: ο συχνότερος. Πρόκειται για καλοήθεις όγκους που μεγαλώνουν αργά.
- Βαθμός 2 (άτυπο μηνιγγίωμα): περίπου 18% των περιπτώσεων. Δεν είναι κακοήθη, αλλά μεγαλώνουν ταχύτερα και έχουν μεγαλύτερη πιθανότητα να επανεμφανιστούν.
- Βαθμός 3 (αναπλαστικό μηνιγγίωμα): σπάνιο, λιγότερο από 2% των περιπτώσεων. Είναι κακοήθη και μεγαλώνουν γρήγορα.
Ο βαθμός προσδιορίζεται με την ιστολογική και, όπου χρειάζεται, τη μοριακή εξέταση του ιστού που αφαιρείται στο χειρουργείο.
Συμπτώματα
Πολλά μηνιγγιώματα δεν προκαλούν συμπτώματα για χρόνια και βρίσκονται τυχαία σε μια μαγνητική τομογραφία. Όταν μεγαλώσουν, τα συμπτώματα εξαρτώνται από τη θέση τους. Τα συχνότερα είναι:
- πονοκέφαλος, συχνά χειρότερος το πρωί
- επιληπτικές κρίσεις
- διαταραχές της όρασης, όπως θόλωση ή διπλωπία
- απώλεια της όσφρησης ή της ακοής, ή βουητό στο ένα αυτί
- αδυναμία σε χέρι ή πόδι
- προβλήματα μνήμης, σύγχυση ή αλλαγές στη συμπεριφορά
Τα μηνιγγιώματα της σπονδυλικής στήλης μπορεί να προκαλέσουν πόνο στην πλάτη, αδυναμία, μούδιασμα ή μυρμήγκιασμα στα πόδια, στα χέρια ή στον θώρακα και διαταραχές στην ούρηση ή στις κενώσεις.
Πού εμφανίζεται
Τα μηνιγγιώματα εμφανίζονται συνήθως στην επιφάνεια του εγκεφάλου, για παράδειγμα στη μετωπιαία ή στη βρεγματική περιοχή (μηνιγγιώματα κυρτότητας, όπως το μετωπιαίο μηνιγγίωμα), και δίπλα στο δρέπανο, τη μεμβράνη που χωρίζει τα δύο ημισφαίρια (μηνιγγιώματα δρεπάνου και παραοβελιαία). Εμφανίζονται επίσης στη βάση του κρανίου. Στην πτέρυγα του σφηνοειδούς, πίσω από τα μάτια, μπορεί να επηρεάσουν την όραση, ενώ στην οσφρητική αύλακα βρίσκονται κοντά στο νεύρο της όσφρησης. Σπάνια αναπτύσσονται γύρω από το οπτικό νεύρο (μηνιγγίωμα οπτικού νεύρου) και προκαλούν σταδιακή, ανώδυνη μείωση της όρασης στο ένα μάτι. Άλλη θέση είναι ο οπίσθιος κρανιακός βόθρος, όπως η γεφυροπαρεγκεφαλιδική γωνία. Σπανιότερα αναπτύσσονται μέσα στις κοιλίες του εγκεφάλου ή στον σπονδυλικό σωλήνα, γύρω από τον νωτιαίο μυελό. Η αφαίρεση των όγκων της βάσης του κρανίου απαιτεί ιδιαίτερη εμπειρία, γιατί βρίσκονται κοντά σε κρανιακά νεύρα και μεγάλα αγγεία.
Αιτίες και παράγοντες κινδύνου
Η ακριβής αιτία δεν είναι γνωστή. Το μηνιγγίωμα είναι συχνότερο στις γυναίκες, γεγονός που δείχνει ότι ρόλο μπορεί να παίζουν ορμόνες όπως τα οιστρογόνα και η προγεστερόνη. Ο κίνδυνος αυξάνεται με την ηλικία, ιδιαίτερα μετά τα 65. Το μηνιγγίωμα συνδέεται επίσης με:
- προηγούμενη ακτινοβολία στο κεφάλι, ιδίως στην παιδική ηλικία
- γενετικά σύνδρομα, όπως η νευροϊνωμάτωση τύπου 2
- φάρμακα με κυπροτερόνη σε ημερήσια δόση 10 mg ή μεγαλύτερη· ο κίνδυνος αυξάνεται όσο μεγαλώνει η συνολική ποσότητα που έχει λάβει κάποιος με τα χρόνια
Τα μηνιγγιώματα υψηλότερου βαθμού είναι συχνότερα στους άνδρες. Αν παίρνετε κυπροτερόνη, μην τη διακόψετε χωρίς να μιλήσετε πρώτα με τον γιατρό σας.
Διάγνωση
Μέθοδος εκλογής για τη διάγνωση, μετά τη νευρολογική εξέταση, είναι η μαγνητική τομογραφία εγκεφάλου ή σπονδυλικής στήλης με σκιαγραφικό. Η αξονική τομογραφία βοηθά να φανεί η σχέση του όγκου με τα οστά του κρανίου. Επειδή μεγαλώνει αργά, το μηνιγγίωμα μπορεί να διαγνωστεί όταν έχει ήδη μεγαλώσει αρκετά. Η τελική επιβεβαίωση και ο βαθμός του όγκου προκύπτουν από την εξέταση του ιστού μετά την αφαίρεση.
Θεραπεία του μηνιγγιώματος
Η θεραπεία εξαρτάται από το μέγεθος, τη θέση, τον ρυθμό ανάπτυξης και τα συμπτώματα:
- Παρακολούθηση: ένα μικρό μηνιγγίωμα που μεγαλώνει αργά και δεν προκαλεί συμπτώματα μπορεί να παρακολουθείται με τακτικές μαγνητικές τομογραφίες.
- Χειρουργική αφαίρεση: όταν ο όγκος μεγαλώνει ή προκαλεί συμπτώματα, συνήθως η πρώτη επιλογή είναι το χειρουργείο. Η πλήρης αφαίρεση, όταν μπορεί να γίνει με ασφάλεια, μπορεί να θεραπεύσει τη νόσο.
- Στερεοτακτική ακτινοχειρουργική: εστιασμένη ακτινοβολία, συνήθως σε μία συνεδρία, κυρίως για μικρούς καλοήθεις όγκους ή για μικρό υπόλειμμα μετά το χειρουργείο.
- Κλασματοποιημένη ακτινοθεραπεία: η δόση χορηγείται σε πολλές συνεδρίες, συχνά σε μεγαλύτερους όγκους ή σε όγκους κοντά σε ευαίσθητες δομές, όπως το οπτικό νεύρο.
- Φάρμακα: δεν θεραπεύουν το μηνιγγίωμα. Τα κορτικοστεροειδή χρησιμοποιούνται για το οίδημα και τα αντιεπιληπτικά για τις κρίσεις.
Η ακτινοβολία μπορεί να ακολουθήσει το χειρουργείο, κυρίως στους όγκους βαθμού 2 και 3, ή να αποτελέσει την κύρια θεραπεία όταν ο όγκος δεν μπορεί να αφαιρεθεί με ασφάλεια.
Η χειρουργική αφαίρεση
Η επέμβαση γίνεται με μικροχειρουργική τεχνική και με τη βοήθεια νευροπλοήγησης, ώστε η προσπέλαση να είναι ακριβής και όσο το δυνατόν μικρότερη. Σε επιλεγμένους όγκους χρησιμοποιούνται ελάχιστα επεμβατικές προσπελάσεις, όπως η υπερκόγχια προσπέλαση μέσω τομής στο φρύδι ή η ενδοσκοπική αφαίρεση. Δείτε περιστατικά με μηνιγγίωμα οσφρητικής αύλακας, ενδοκοιλιακό μηνιγγίωμα και όγκο της γεφυροπαρεγκεφαλιδικής γωνίας, καθώς και τη χειρουργική νευροογκολογία.
Όπως κάθε επέμβαση στον εγκέφαλο, η αφαίρεση έχει κινδύνους: αιμορραγία, λοίμωξη, θρόμβωση, επιληπτικές κρίσεις, οίδημα του εγκεφάλου και διαρροή εγκεφαλονωτιαίου υγρού. Ανάλογα με τη θέση του όγκου μπορεί επίσης να προκληθούν νευρολογικά ελλείμματα, όπως αδυναμία ή διαταραχές της ομιλίας ή της μνήμης. Ο κίνδυνος εξαρτάται κυρίως από τη θέση του όγκου και συζητείται αναλυτικά πριν από την επέμβαση.
Ανάρρωση μετά το χειρουργείο
Μετά την αφαίρεση του μηνιγγιώματος ο ασθενής παρακολουθείται αρχικά στην ανάνηψη ή στη μονάδα εντατικής θεραπείας και στη συνέχεια στον θάλαμο. Μετά από κρανιοτομή η νοσηλεία διαρκεί συνήθως 3 έως 7 ημέρες και ορισμένοι ασθενείς συνεχίζουν σε πρόγραμμα αποκατάστασης. Για να επανέλθουν η ενέργεια και η δύναμη μπορεί να χρειαστούν αρκετές εβδομάδες. Στο διάστημα αυτό:
- αποφεύγετε την άρση βαρών για μερικές εβδομάδες
- κρατάτε την τομή καθαρή και στεγνή
- δεν οδηγείτε μέχρι να σας το επιτρέψει ο γιατρός
Επικοινωνήστε άμεσα με τον γιατρό σας αν εμφανίσετε πυρετό ή ρίγη, ερυθρότητα, διόγκωση ή υγρό από την τομή, αυξανόμενο πόνο γύρω από την τομή, επιληπτική κρίση, αλλαγές στην όραση, σύγχυση ή έντονη υπνηλία, αδυναμία στα χέρια ή στα πόδια ή δυσκολία στην ομιλία. Αν εμφανίσετε δύσπνοια ή πόνο στο στήθος, ζητήστε αμέσως επείγουσα βοήθεια. Ακολουθούν επανεξέταση και τακτικές μαγνητικές τομογραφίες, ώστε να ελέγχεται αν ο όγκος επανεμφανίζεται.
Πρόγνωση και προσδόκιμο ζωής
Η πρόγνωση και το προσδόκιμο ζωής εξαρτώνται από τον βαθμό, το μέγεθος και τη θέση του όγκου, την ηλικία και τη γενική υγεία του ασθενούς και από το αν ο όγκος αφαιρέθηκε πλήρως. Τα περισσότερα μηνιγγιώματα βαθμού 1 αντιμετωπίζονται με πολύ καλά αποτελέσματα. Για τα μηνιγγιώματα υψηλότερου βαθμού (2 και 3), η πενταετής σχετική επιβίωση σε ενήλικες στις ΗΠΑ (διαγνώσεις από το 2008 έως το 2018) αναφέρεται στο 63,5%. Πρόκειται για στατιστικό μέσο όρο και όχι για πρόβλεψη για τον κάθε ασθενή. Επειδή το μηνιγγίωμα μπορεί να επανεμφανιστεί, ιδίως όταν δεν έχει αφαιρεθεί πλήρως ή είναι άτυπο ή αναπλαστικό, μετά τη θεραπεία ακολουθεί τακτική παρακολούθηση με μαγνητική τομογραφία.
- Πανεπιστήμιο FreiburgΕπίκουρος Καθηγητής Νευροχειρουργικής
- Ερρίκος ΝτυνάνΔιευθυντής Ελάχιστα Επεμβατικής Νευροχειρουργικής Εγκεφάλου και Σπονδυλικής Στήλης
- Βραβείο ISPN 2003Anthony J. Raimondi, Διεθνής Εταιρεία Παιδονευροχειρουργικής
ΓΙΑ ΤΟΝ ΙΑΤΡΟ
Ο νευροχειρουργός Βασίλειος Βουγιούκας
Ο Βασίλειος Βουγιούκας είναι Επίκουρος Καθηγητής Νευροχειρουργικής του Πανεπιστημίου του Freiburg και Διευθυντής Ελάχιστα Επεμβατικής Νευροχειρουργικής Εγκεφάλου και Σπονδυλικής Στήλης στο Ερρίκος Ντυνάν. Εξειδικεύτηκε στις Πανεπιστημιακές Νευροχειρουργικές Κλινικές του Freiburg και του Βερολίνου. Στην Πανεπιστημιακή Κλινική του Freiburg, ως Επιμελητής Νευροχειρουργός, ήταν υπεύθυνος για την ελάχιστα επεμβατική χειρουργική κρανίου και σπονδυλικής στήλης.
Στους τομείς εξειδίκευσής του ανήκουν η χειρουργική νευροογκολογία, η χειρουργική βάσεως κρανίου και η νευροπλοήγηση. Το 2003 τιμήθηκε με το βραβείο Anthony J. Raimondi της Διεθνούς Εταιρείας Παιδονευροχειρουργικής (ISPN) για την εργασία του στην απεικονιστικά καθοδηγούμενη νευροχειρουργική σε παιδιά. Δείτε το πλήρες βιογραφικό.
Προ- και μετεγχειρητικές εικόνες σε ασθενή 44 ετών με ενδοκοιλιακό μηνιγγίωμα
Συχνές ερωτήσεις
Ποια είναι η αιτία του μηνιγγιώματος;
Η ακριβής αιτία δεν είναι γνωστή. Το μηνιγγίωμα είναι συχνότερο στις γυναίκες και ο κίνδυνος αυξάνεται με την ηλικία. Συνδέεται επίσης με προηγούμενη ακτινοβολία στο κεφάλι, με γενετικά σύνδρομα όπως η νευροϊνωμάτωση τύπου 2 και με φάρμακα με κυπροτερόνη σε ημερήσια δόση 10 mg ή μεγαλύτερη.
Είναι θανατηφόρο το μηνιγγίωμα;
Τα περισσότερα μηνιγγιώματα είναι καλοήθη και, όταν αντιμετωπίζονται σωστά, έχουν καλή πρόγνωση. Ένας μεγάλος όγκος που δεν αντιμετωπίζεται μπορεί όμως να προκαλέσει σοβαρά προβλήματα, γιατί πιέζει τον εγκέφαλο, ενώ τα σπάνια μηνιγγιώματα υψηλότερου βαθμού έχουν πιο επιφυλακτική πρόγνωση. Το προσδόκιμο ζωής εξαρτάται από τον βαθμό, το μέγεθος και τη θέση του όγκου, από το αν αφαιρέθηκε πλήρως και από τη γενική υγεία του ασθενούς.
Χρειάζεται πάντα χειρουργείο;
Όχι. Ένα μικρό μηνιγγίωμα χωρίς συμπτώματα μπορεί να παρακολουθείται με μαγνητικές τομογραφίες. Χειρουργείο συνιστάται όταν ο όγκος μεγαλώνει, προκαλεί συμπτώματα ή πιέζει σημαντικές δομές.
Ποιες είναι οι επιπλοκές του χειρουργείου για μηνιγγίωμα;
Όπως κάθε επέμβαση στον εγκέφαλο, η αφαίρεση του μηνιγγιώματος μπορεί να έχει επιπλοκές: αιμορραγία, λοίμωξη, θρόμβωση, επιληπτικές κρίσεις, οίδημα του εγκεφάλου και διαρροή εγκεφαλονωτιαίου υγρού. Ανάλογα με τη θέση του όγκου μπορεί επίσης να προκληθούν νευρολογικά ελλείμματα, όπως αδυναμία ή διαταραχές της ομιλίας ή της μνήμης. Ο κίνδυνος εξαρτάται κυρίως από τη θέση του όγκου και συζητείται αναλυτικά πριν από την επέμβαση.
Μπορεί να επανεμφανιστεί μετά την αφαίρεση;
Ναι, γι’ αυτό ακολουθεί παρακολούθηση. Η πιθανότητα είναι μικρότερη όταν ο όγκος αφαιρεθεί πλήρως και μεγαλύτερη στους όγκους βαθμού 2 και 3.
Υπάρχουν φάρμακα για το μηνιγγίωμα;
Τα φάρμακα δεν θεραπεύουν το μηνιγγίωμα. Τα κορτικοστεροειδή χρησιμοποιούνται για το οίδημα και τα αντιεπιληπτικά για τις κρίσεις. Η χημειοθεραπεία ή άλλα φάρμακα έχουν περιορισμένη θέση, κυρίως σε υποτροπιάζοντες όγκους που δεν ανταποκρίνονται σε χειρουργείο και ακτινοβολία, συνήθως στο πλαίσιο κλινικών μελετών.
Δίνεται ποσοστό αναπηρίας για μηνιγγίωμα;
Στην Ελλάδα το ποσοστό αναπηρίας το καθορίζουν οι υγειονομικές επιτροπές των ΚΕΠΑ, με βάση τον κανονισμό που ισχύει για τον προσδιορισμό των ποσοστών αναπηρίας. Δεν εξαρτάται μόνο από τη διάγνωση: η επιτροπή εκτιμά τη συνολική κατάσταση του ασθενούς και τα προβλήματα που παραμένουν μετά τη θεραπεία, όπως επιληπτικές κρίσεις, αδυναμία ή διαταραχές της όρασης. Για την αίτηση χρειάζονται ενημερωμένες ιατρικές γνωματεύσεις και εξετάσεις.
