Βασίλειος Ι. Βουγιούκας

Τι καθορίζει το προσδόκιμο ζωής στο γλοιοβλάστωμα

Τρισδιάστατη απεικόνιση εγκεφάλου με φωτεινή περιοχή που δείχνει όγκο
Ανακαλύψτε περισσότερα άρθρα στα αποτελέσματα αναζήτησης.
Προσθήκη του vougioukasv.gr στην Google

Το γλοιοβλάστωμα είναι ο συχνότερος κακοήθης όγκος που ξεκινά από τον ίδιο τον εγκέφαλο στους ενήλικες. Μόλις τεθεί η διάγνωση, μία από τις πρώτες ερωτήσεις του ασθενούς και της οικογένειας αφορά τον χρόνο ζωής που μπορεί να αναμένεται. Η απάντηση διαφέρει σημαντικά από άνθρωπο σε άνθρωπο. Εξαρτάται από την ηλικία, τη γενική κατάσταση, το πόσο μέρος του όγκου αφαιρείται με ασφάλεια, τη θεραπεία που ακολουθεί και τα μοριακά χαρακτηριστικά του ίδιου του όγκου. Με την καθιερωμένη θεραπεία, η διάμεση επιβίωση είναι περίπου 15-24 μήνες. Αξίζει να σημειωθεί ότι περίπου 5% των ασθενών ζουν πέντε χρόνια μετά τη διάγνωση. Οι αριθμοί αυτοί είναι μέσοι όροι μεγάλων ομάδων ασθενών και δεν αποτελούν πρόβλεψη για τον καθένα.

Τι είναι το γλοιοβλάστωμα

Τρισδιάστατη απεικόνιση δικτύου νευρώνων στον εγκεφαλικό ιστό

Το γλοιοβλάστωμα αναπτύσσεται από τα γλοιακά κύτταρα, τα κύτταρα που στηρίζουν και τροφοδοτούν τους νευρώνες. Κατατάσσεται στον βαθμό 4 της ταξινόμησης του Παγκόσμιου Οργανισμού Υγείας, δηλαδή στην πιο επιθετική κατηγορία όγκων του κεντρικού νευρικού συστήματος. Χαρακτηριστικό του είναι ότι διηθεί τον γύρω εγκεφαλικό ιστό: απλώνει μικροσκοπικές προεκτάσεις πέρα από τα όρια που φαίνονται στη μαγνητική τομογραφία, γι’ αυτό πρακτικά είναι αδύνατο να μιλάει κανείς για ολική εξαίρεση, ακόμα και η μαγνητική μετεγχειρητικά να είναι καθαρή.

Από το 2021, γλοιοβλάστωμα ονομάζεται μόνο ο όγκος χωρίς μετάλλαξη στα γονίδια IDH (IDH-wildtype). Είναι η συντριπτική πλειονότητα των περιπτώσεων, σχεδόν το 90%, και αφορά συνήθως ανθρώπους άνω των 55. Όταν υπάρχει μετάλλαξη IDH, ο όγκος λέγεται πλέον αστροκύτωμα IDH-μεταλλαγμένο βαθμού 4. Εμφανίζεται συνήθως σε νεότερους ασθενείς και η επιβίωση είναι μεγαλύτερη. Η διάκριση γίνεται στον ιστολογικό και μοριακό έλεγχο του δείγματος μετά την επέμβαση ή τη βιοψία.

Η διάμεση ηλικία κατά τη διάγνωση είναι τα 64 έτη και ο όγκος είναι συχνότερος στους άνδρες, σε αναλογία περίπου 1,6 προς 1. Σε αντίθεση με πολλούς άλλους καρκίνους, σπάνια εξαπλώνεται έξω από τον εγκέφαλο, όμως αναπτύσσεται γρήγορα μέσα σε αυτόν. Για τους όγκους του εγκεφάλου γενικότερα και τον τρόπο που αντιμετωπίζονται, δείτε τη σελίδα Χειρουργική νευροογκολογία.

Τι δείχνουν τα στοιχεία για την επιβίωση

Η επιβίωση στο γλοιοβλάστωμα περιγράφεται συνήθως με τη διάμεση επιβίωση. Είναι ο χρόνος στον οποίο οι μισοί ασθενείς μιας ομάδας ζουν λιγότερο και οι μισοί περισσότερο.

Το πιο σημαντικό εύρημα είναι η διαφορά που κάνει η θεραπεία. Σε ασθενείς της καθημερινής νοσοκομειακής πράξης, όσοι έλαβαν την καθιερωμένη θεραπεία είχαν διάμεση επιβίωση 16,9 μήνες. Όσοι δεν έλαβαν ακτινοθεραπεία ή χημειοθεραπεία μετά την επέμβαση ή τη βιοψία είχαν 2 έως 3 μήνες. Στο σύνολο των ασθενών η διάμεση επιβίωση ήταν γύρω στους 9 μήνες, επειδή περιλαμβάνονται και άνθρωποι μεγάλης ηλικίας ή με βαριά κατάσταση, που δεν μπορούσαν να λάβουν την πλήρη θεραπεία.

Η προσθήκη της χημειοθεραπείας με τεμοζολομίδη στην ακτινοθεραπεία αύξησε το ποσοστό των ασθενών που ζουν τρία χρόνια αργότερα στο 16%, έναντι 4,4% με ακτινοθεραπεία μόνο.

Το προσδόκιμο ζωής, επομένως, δεν είναι ένα σταθερό νούμερο. Διαμορφώνεται από τους παράγοντες που ακολουθούν.

Οι παράγοντες που επηρεάζουν την πρόγνωση

Ηλικία

Η ηλικία είναι από τους σημαντικότερους προγνωστικούς παράγοντες. Οι νεότεροι ασθενείς λαμβάνουν συχνότερα την πλήρη καθιερωμένη θεραπεία, ενώ η επιβίωση μειώνεται σταδιακά όσο αυξάνεται η ηλικία.

Γενική κατάσταση του ασθενούς

Οι γιατροί αξιολογούν τη λειτουργική κατάσταση, δηλαδή πόσο αυτόνομα μπορεί ο ασθενής να φροντίσει τον εαυτό του και να ανταποκριθεί στις καθημερινές του δραστηριότητες. Συχνά χρησιμοποιείται ο δείκτης Karnofsky, μια κλίμακα από το 0 έως το 100. Όσο καλύτερη είναι η λειτουργική κατάσταση, τόσο ευνοϊκότερη είναι η πρόγνωση, επειδή ο ασθενής μπορεί να λάβει πληρέστερη θεραπεία.

Πόσο μέρος του όγκου αφαιρείται

Χειρουργική αίθουσα νευροχειρουργικής με χειρουργικό μικροσκόπιο και οθόνη με τρισδιάστατη εικόνα εγκεφάλου

Στόχος της επέμβασης είναι η μέγιστη ασφαλής εξαίρεση: να αφαιρεθεί όσο το δυνατόν μεγαλύτερο μέρος του όγκου χωρίς να προκληθεί νέο νευρολογικό έλλειμμα, όπως αδυναμία ή διαταραχή του λόγου. Η επέμβαση δίνει επίσης τον ιστό για την ακριβή διάγνωση και τον μοριακό έλεγχο.

Οι ασθενείς που υποβάλλονται σε αφαίρεση του όγκου ζουν κατά μέσο όρο περισσότερο από εκείνους στους οποίους γίνεται μόνο βιοψία. Η διάμεση επιβίωση ήταν 14,9 μήνες μετά από αφαίρεση και 8 μήνες μετά από βιοψία μόνο. Η πλήρης αφαίρεση του τμήματος του όγκου που προσλαμβάνει σκιαγραφικό, όπου είναι εφικτή, συνδέεται με καλύτερη επιβίωση σε σχέση με τη μερική αφαίρεση. Στον ακριβή εντοπισμό των ορίων βοηθούν η ενδοχειρουργική απεικόνιση και η νευροπλοήγηση. Όταν ο όγκος βρίσκεται κοντά σε περιοχές του λόγου ή της κίνησης, η επέμβαση μπορεί να γίνει με τον ασθενή ξύπνιο, ώστε η λειτουργία αυτών των περιοχών να ελέγχεται σε πραγματικό χρόνο.

Τα μοριακά χαρακτηριστικά του όγκου

Σημαντικός μοριακός δείκτης είναι η μεθυλίωση του υποκινητή του γονιδίου MGMT. Υποκινητής είναι η περιοχή που ελέγχει αν το γονίδιο θα λειτουργήσει. Το MGMT είναι ένζυμο που επιδιορθώνει το DNA των καρκινικών κυττάρων. Όταν το γονίδιο είναι «σιωπηλό» λόγω μεθυλίωσης, ο όγκος δεν επιδιορθώνει εύκολα τη βλάβη από τη χημειοθεραπεία. Έτσι ανταποκρίνεται καλύτερα στην τεμοζολομίδη. Περίπου οι μισοί ασθενείς έχουν μεθυλίωση MGMT.

Με την καθιερωμένη θεραπεία, η διάμεση επιβίωση είναι περίπου 18 μήνες όταν υπάρχει μεθυλίωση MGMT και περίπου 12 μήνες όταν δεν υπάρχει. Τα αποτελέσματα του μοριακού ελέγχου (IDH και MGMT) αναγράφονται στην ιστολογική έκθεση και αξίζει να ζητήσετε από τον θεράποντα γιατρό να σας τα εξηγήσει.

Η θεραπεία μετά την επέμβαση

Η καθιερωμένη θεραπεία μετά την επέμβαση συνδυάζει ακτινοθεραπεία και χημειοθεραπεία. Η ακτινοθεραπεία δίνεται σε 30 συνεδρίες μέσα σε έξι εβδομάδες, με συνολική δόση 60 Gy (Gy είναι η μονάδα δόσης ακτινοβολίας). Στο ίδιο διάστημα ο ασθενής παίρνει καθημερινά τεμοζολομίδη από το στόμα. Ακολουθεί διάλειμμα τεσσάρων εβδομάδων και στη συνέχεια έξι κύκλοι τεμοζολομίδης. Σε ασθενείς μεγαλύτερης ηλικίας μπορεί να επιλεγεί συντομότερο σχήμα ακτινοθεραπείας. Η απόφαση λαμβάνεται από διεπιστημονική ομάδα νευροχειρουργού, ογκολόγου και ακτινοθεραπευτή.

Τι σημαίνει υποτροπή και πώς αντιμετωπίζεται

Το γλοιοβλάστωμα επανεμφανίζεται στις περισσότερες περιπτώσεις, ακόμη και μετά από πλήρη θεραπεία, επειδή μεμονωμένα καρκινικά κύτταρα παραμένουν στον γύρω ιστό. Το 80% έως 90% των υποτροπών εμφανίζεται σε απόσταση έως 2 εκατοστά από την αρχική θέση του όγκου.

Για τον λόγο αυτό η παρακολούθηση με μαγνητική τομογραφία με σκιαγραφικό είναι τακτική. Η πρώτη γίνεται μέσα σε έναν μήνα από το τέλος της ακτινοθεραπείας και οι επόμενες κάθε 2 έως 4 μήνες για τα πρώτα 2 με 3 χρόνια. Μέσα στους πρώτους τρεις μήνες μετά τη χημειοακτινοθεραπεία η εικόνα της μαγνητικής μπορεί να φαίνεται χειρότερη χωρίς να έχει μεγαλώσει ο όγκος. Το φαινόμενο αυτό λέγεται ψευδοπρόοδος και οφείλεται στη θεραπεία. Συνήθως δεν προκαλεί συμπτώματα και πρέπει να διακριθεί από την πραγματική πρόοδο της νόσου, ώστε να μη διακοπεί άσκοπα η θεραπεία.

Στην υποτροπή οι επιλογές εξετάζονται εξατομικευμένα. Σε ασθενείς με καλή γενική κατάσταση μπορεί να προταθεί νέα επέμβαση. Άλλες επιλογές είναι η χημειοθεραπεία δεύτερης γραμμής, για παράδειγμα με λομουστίνη, και σε επιλεγμένες περιπτώσεις νέα ακτινοβόληση. Η συμμετοχή σε κλινική μελέτη είναι επίσης μια επιλογή που αξίζει να συζητηθεί.

Φροντίδα και συμπτώματα στο τελευταίο στάδιο

Η ομάδα παρηγορητικής φροντίδας μπορεί να συνεργάζεται με τον ασθενή και την οικογένεια ήδη από τη διάγνωση και όχι μόνο στο τέλος. Για ορισμένα συμπτώματα υπάρχει στοχευμένη αγωγή. Τα κορτικοστεροειδή, όπως η δεξαμεθαζόνη, μειώνουν το οίδημα γύρω από τον όγκο. Όταν εμφανιστούν κρίσεις, η αντιεπιληπτική αγωγή είναι απαραίτητη για τον έλεγχό τους.

Όταν η νόσος προχωρά και η θεραπεία του όγκου δεν είναι πλέον εφικτή, τα συμπτώματα αλλάζουν. Η γνώση τους βοηθά την οικογένεια να προετοιμαστεί και να ζητήσει έγκαιρα την κατάλληλη υποστήριξη. Σε ασθενείς με γλοιώματα, κυρίως υψηλού βαθμού, στο τελικό στάδιο τα συχνότερα συμπτώματα είναι:

  • υπνηλία, σε περίπου 8 στους 10 ασθενείς,
  • κόπωση και διαταραχές του λόγου (αφασία), σε περίπου 1 στους 2,
  • επιληπτικές κρίσεις, επιδείνωση της μνήμης και της σκέψης, αδυναμία σε χέρι ή πόδι και δυσκολία στην κατάποση (δυσφαγία), σε περίπου 4 στους 10,
  • πονοκέφαλος και ακράτεια ούρων, σε περίπου 1 στους 3.

Πότε να απευθυνθείτε σε νευροχειρουργό

Τα συμπτώματα του γλοιοβλαστώματος εξαρτώνται από τη θέση του όγκου και συνήθως επιδεινώνονται μέσα σε ημέρες ή εβδομάδες. Ζητήστε άμεση εκτίμηση αν εμφανιστούν:

  • πονοκέφαλος που επιδεινώνεται, ιδίως με εμετό,
  • αδυναμία ή μούδιασμα στη μία πλευρά του σώματος,
  • πρώτη επιληπτική κρίση στην ενήλικη ζωή,
  • δυσκολία στην ομιλία ή στην κατανόηση,
  • διαταραχές της όρασης,
  • αλλαγές στη συμπεριφορά, στη μνήμη ή στη συγκέντρωση.

Αν η διάγνωση έχει ήδη τεθεί, η εκτίμηση από νευροχειρουργό αφορά το αν και πόσο μέρος του όγκου μπορεί να αφαιρεθεί με ασφάλεια. Δείτε ένα περιστατικό ασθενούς με κροταφικό γλοιοβλάστωμα και τη σελίδα για την ελάχιστα επεμβατική νευροχειρουργική.

Πηγές

Ο νευροχειρουργός Βασίλειος Βουγιούκας
  • Πανεπιστήμιο FreiburgΕπίκουρος Καθηγητής Νευροχειρουργικής
  • Ερρίκος ΝτυνάνΔιευθυντής Ελάχιστα Επεμβατικής Νευροχειρουργικής Εγκεφάλου και Σπονδυλικής Στήλης
  • Βραβείο ISPN 2003Anthony J. Raimondi, Διεθνής Εταιρεία Παιδονευροχειρουργικής

ΓΙΑ ΤΟΝ ΙΑΤΡΟ

Ο νευροχειρουργός Βασίλειος Βουγιούκας

Ο Βασίλειος Βουγιούκας είναι Επίκουρος Καθηγητής Νευροχειρουργικής του Πανεπιστημίου του Freiburg και Διευθυντής Ελάχιστα Επεμβατικής Νευροχειρουργικής Εγκεφάλου και Σπονδυλικής Στήλης στο Ερρίκος Ντυνάν. Εξειδικεύτηκε στις Πανεπιστημιακές Νευροχειρουργικές Κλινικές του Freiburg και του Βερολίνου. Στην Πανεπιστημιακή Κλινική του Freiburg, ως Επιμελητής Νευροχειρουργός, ήταν υπεύθυνος για την ελάχιστα επεμβατική χειρουργική κρανίου και σπονδυλικής στήλης.

Στους τομείς εξειδίκευσής του ανήκουν η χειρουργική νευροογκολογία, η χειρουργική βάσεως κρανίου και η νευροπλοήγηση. Το 2003 τιμήθηκε με το βραβείο Anthony J. Raimondi της Διεθνούς Εταιρείας Παιδονευροχειρουργικής (ISPN) για την εργασία του στην απεικονιστικά καθοδηγούμενη νευροχειρουργική σε παιδιά. Δείτε το πλήρες βιογραφικό.

Συχνές ερωτήσεις

Είναι κληρονομικό το γλοιοβλάστωμα;

Στη μεγάλη πλειονότητα των περιπτώσεων όχι. Ένα μικρό ποσοστό εμφανίζεται σε ανθρώπους με σπάνια κληρονομικά σύνδρομα, όπως το σύνδρομο Li-Fraumeni, η νευροϊνωμάτωση τύπου 1 και το σύνδρομο Turcot, που αυξάνουν τον κίνδυνο όγκων του νευρικού συστήματος. Αν στην οικογένεια υπάρχουν πολλά μέλη με όγκους εγκεφάλου ή άλλους καρκίνους σε νεαρή ηλικία, συζητήστε το με τον ογκολόγο.

Ποια είναι η αιτία του γλοιοβλαστώματος;

Στους περισσότερους ασθενείς η αιτία δεν είναι γνωστή. Ο μόνος παράγοντας με σαφή σύνδεση είναι η προηγούμενη ακτινοβόληση του κεφαλιού σε υψηλή δόση. Ο όγκος μπορεί να εμφανιστεί χρόνια ή και δεκαετίες μετά. Δεν έχει αποδειχθεί σχέση με το κάπνισμα ή το αλκοόλ, ενώ η χρήση κινητού τηλεφώνου δεν έχει βρεθεί να αυξάνει τον κίνδυνο.

Ποια είναι τα πρώτα συμπτώματα του γλοιοβλαστώματος;

Τα συχνότερα αρχικά συμπτώματα οφείλονται στην αυξημένη πίεση μέσα στο κρανίο, με πονοκέφαλο, ναυτία ή εμετό. Ακολουθούν η αδυναμία σε χέρι ή πόδι και οι επιληπτικές κρίσεις, που εμφανίζονται η καθεμία σε περίπου 1 στους 5 ασθενείς. Άλλα συμπτώματα είναι η σύγχυση, οι διαταραχές της όρασης και της ομιλίας.

Κάνει μεταστάσεις το γλοιοβλάστωμα;

Μεταστάσεις εκτός του κεντρικού νευρικού συστήματος είναι σπάνιες. Η νόσος μπορεί όμως να φτάσει σε άλλα σημεία του εγκεφάλου ή στον νωτιαίο σωλήνα.

Τι σημαίνει υποτροπιάζον γλοιοβλάστωμα;

Είναι το γλοιοβλάστωμα που επανεμφανίζεται μετά την αρχική θεραπεία, συνήθως κοντά στη θέση του αρχικού όγκου. Η αντιμετώπιση αποφασίζεται ανάλογα με τη γενική κατάσταση του ασθενούς, τη θέση της υποτροπής και τις θεραπείες που έχουν ήδη προηγηθεί. Μπορεί να περιλαμβάνει νέα επέμβαση, χημειοθεραπεία ή ακτινοθεραπεία.

Ποιες είναι οι παρενέργειες της θεραπείας;

Η τεμοζολομίδη μπορεί να μειώσει τα λευκά αιμοσφαίρια και τα αιμοπετάλια, να επιβαρύνει το ήπαρ και να προκαλέσει ναυτία, δυσκοιλιότητα και κόπωση. Γι' αυτό γίνονται τακτικές εξετάσεις αίματος κατά τη θεραπεία. Η ακτινοθεραπεία μπορεί να προκαλέσει ερεθισμό του δέρματος και, μακροπρόθεσμα, δυσκολίες στη μνήμη και στη συγκέντρωση. Η ομάδα θεραπείας παρακολουθεί και αντιμετωπίζει τις παρενέργειες σε κάθε φάση.

Ποια συμπτώματα εμφανίζονται στο τελευταίο στάδιο του γλοιοβλαστώματος;

Κυρίως υπνηλία, κόπωση και διαταραχές του λόγου, όπως περιγράφονται παραπάνω. Η παρηγορητική φροντίδα βοηθά στην αντιμετώπισή τους.

Δεύτερη Γνώμη