Υδροκέφαλος φυσιολογικής πίεσης, όταν το δύσκολο βάδισμα δεν οφείλεται στην ηλικία
Ο υδροκέφαλος φυσιολογικής πίεσης είναι συσσώρευση εγκεφαλονωτιαίου υγρού στις κοιλίες του εγκεφάλου, ενώ η πίεση του υγρού μετριέται φυσιολογική ή σχεδόν φυσιολογική. Εμφανίζεται κυρίως μετά τα 60 και προκαλεί δυσκολία στη βάδιση, επιβράδυνση της σκέψης και επιτακτική ούρηση. Μπορεί να αντιμετωπιστεί χειρουργικά με βαλβίδα, όταν η κλινική εικόνα, η απεικόνιση και οι ειδικές δοκιμασίες δείχνουν ότι ο ασθενής έχει καλές πιθανότητες να ωφεληθεί.
Η πάθηση συχνά περνά για φυσιολογική γήρανση, για νόσο Parkinson ή για νόσο Alzheimer. Η διάκριση έχει σημασία, γιατί τα συμπτώματα του υδροκεφάλου φυσιολογικής πίεσης μπορούν να βελτιωθούν με τη θεραπεία. Για τον υδροκέφαλο γενικά, τις μορφές του και τις άλλες επεμβάσεις, δείτε τη σελίδα Υδροκέφαλος.
Παρατηρείτε αλλαγή στο βάδισμα, συχνές πτώσεις ή επιβράδυνση της σκέψης σε εσάς ή σε συγγενή σας;
Τι συμβαίνει στον εγκέφαλο
Το εγκεφαλονωτιαίο υγρό παράγεται συνεχώς μέσα στις κοιλίες του εγκεφάλου, κυκλοφορεί γύρω από τον εγκέφαλο και τον νωτιαίο μυελό και απορροφάται στην κυκλοφορία του αίματος. Στον υδροκέφαλο φυσιολογικής πίεσης η κυκλοφορία και η απορρόφηση του υγρού διαταράσσονται. Στην ιδιοπαθή μορφή ο ακριβής μηχανισμός δεν είναι ακόμη πλήρως γνωστός. Οι κοιλίες διευρύνονται και επηρεάζουν τις νευρικές οδούς γύρω τους, που ελέγχουν το βάδισμα, την ούρηση και τις γνωστικές λειτουργίες. Η πίεση του υγρού, όταν μετριέται με οσφυονωτιαία παρακέντηση, είναι συνήθως φυσιολογική.
Ιδιοπαθής και δευτεροπαθής μορφή
Στην ιδιοπαθή μορφή δεν βρίσκεται συγκεκριμένη αιτία. Είναι η συχνότερη στους ανθρώπους μεγαλύτερης ηλικίας. Η δευτεροπαθής μορφή μπορεί να εμφανιστεί σε οποιαδήποτε ηλικία, μετά από υπαραχνοειδή αιμορραγία, κρανιοεγκεφαλική κάκωση, μηνιγγίτιδα ή επέμβαση στον εγκέφαλο, που δυσκολεύουν την απορρόφηση του υγρού.
Συμπτώματα
Τα συμπτώματα αναπτύσσονται σταδιακά, σε μήνες ή χρόνια. Χαρακτηριστικός είναι ο συνδυασμός τριών προβλημάτων:
- Διαταραχή της βάδισης. Τα βήματα γίνονται μικρά και αργά, τα πόδια μοιάζουν να «κολλάνε» στο πάτωμα, οι στροφές δυσκολεύουν και οι πτώσεις γίνονται συχνότερες. Είναι συνήθως το πρώτο και το πιο έντονο σύμπτωμα.
- Γνωστικές δυσκολίες. Επιβράδυνση της σκέψης, μειωμένη προσοχή, απάθεια και προβλήματα μνήμης.
- Διαταραχές της ούρησης. Συχνή και επιτακτική ανάγκη για ούρηση και, αργότερα, ακράτεια.
Δεν εμφανίζονται πάντα και τα τρία μαζί. Ένα διαταραγμένο βάδισμα σε άνθρωπο μεγαλύτερης ηλικίας, με διευρυμένες κοιλίες στην απεικόνιση, είναι λόγος να ξεκινήσει ο έλεγχος.
Πώς ξεχωρίζει από τη νόσο Alzheimer και τη νόσο Parkinson
Στη νόσο Alzheimer η μνήμη επηρεάζεται πρώτη και περισσότερο, ενώ στον υδροκέφαλο φυσιολογικής πίεσης προηγείται συνήθως η διαταραχή της βάδισης. Στη νόσο Parkinson υπάρχει συχνά τρόμος στην ηρεμία και η αγωγή με λεβοντόπα βοηθά. Στον υδροκέφαλο φυσιολογικής πίεσης συνήθως δεν υπάρχει τρόμος στην ηρεμία και η λεβοντόπα δεν φέρνει ουσιαστική βελτίωση. Οι παθήσεις αυτές μπορεί και να συνυπάρχουν, γι’ αυτό η εκτίμηση γίνεται από νευρολόγο και νευροχειρουργό μαζί.
Διάγνωση
Η διάγνωση στηρίζεται στον συνδυασμό της κλινικής εικόνας με εξετάσεις:
- Νευρολογική εξέταση και αξιολόγηση της βάδισης, συχνά με χρονομέτρηση ή βίντεο, ώστε να υπάρχει μέτρο σύγκρισης.
- Μαγνητική ή αξονική τομογραφία εγκεφάλου, που δείχνει διευρυμένες κοιλίες, δυσανάλογα μεγάλες σε σχέση με τη γενική ατροφία του εγκεφάλου.
- Δοκιμασία εκκενωτικής οσφυονωτιαίας παρακέντησης (tap test). Αφαιρείται ποσότητα εγκεφαλονωτιαίου υγρού από τη μέση και το βάδισμα αξιολογείται ξανά τις επόμενες ώρες ή ημέρες. Η βελτίωση στηρίζει τη διάγνωση και δείχνει ότι η βαλβίδα έχει καλές πιθανότητες να βοηθήσει.
- Παρατεταμένη οσφυϊκή παροχέτευση για μερικές ημέρες στο νοσοκομείο, όταν η απλή παρακέντηση δεν δίνει σαφή απάντηση.
Μια αρνητική δοκιμασία δεν αποκλείει απαραίτητα το όφελος από τη βαλβίδα. Η απόφαση λαμβάνεται με βάση το σύνολο των ευρημάτων.
Θεραπεία με βαλβίδα
Η θεραπεία είναι χειρουργική. Ο νευροχειρουργός τοποθετεί έναν λεπτό καθετήρα σε μία από τις κοιλίες του εγκεφάλου. Ο καθετήρας συνδέεται με μια βαλβίδα κάτω από το δέρμα, συνήθως πίσω από το αυτί. Από εκεί ένας δεύτερος καθετήρας περνά κάτω από το δέρμα ως την κοιλιακή χώρα, στο περιτόναιο, όπου το υγρό απορροφάται από τον οργανισμό. Η διάταξη αυτή λέγεται κοιλιοπεριτοναϊκή παροχέτευση και βρίσκεται ολόκληρη μέσα στο σώμα. Η βαλβίδα μπορεί να ψηλαφάται ως μικρό εξόγκωμα πίσω από το αυτί.
Σήμερα χρησιμοποιούνται συνήθως ρυθμιζόμενες βαλβίδες. Η ρύθμιση αλλάζει στο ιατρείο με ειδικό μαγνητικό εργαλείο, χωρίς νέα επέμβαση, ώστε η παροχέτευση να προσαρμόζεται στις ανάγκες του ασθενούς. Σε επιλεγμένες περιπτώσεις το υγρό οδηγείται στην καρδιά ή παροχετεύεται από την οσφυϊκή μοίρα της σπονδυλικής στήλης προς την κοιλιακή χώρα.
Σε ορισμένους τύπους ρυθμιζόμενων βαλβίδων η ρύθμιση μπορεί να αλλάξει από τους ισχυρούς μαγνήτες της μαγνητικής τομογραφίας. Πριν από κάθε μαγνητική τομογραφία ενημερώστε ότι έχετε βαλβίδα, ώστε η ρύθμιση να ελεγχθεί και, αν χρειαστεί, να διορθωθεί μετά την εξέταση. Καλό είναι να έχετε πάντα μαζί σας την κάρτα της βαλβίδας.
Η ενδοσκοπική τρίτη κοιλιοστομία, που βοηθά στον αποφρακτικό υδροκέφαλο, έχει περιορισμένο ρόλο στον υδροκέφαλο φυσιολογικής πίεσης.
Κίνδυνοι της επέμβασης
Όπως κάθε επέμβαση, η τοποθέτηση βαλβίδας έχει κινδύνους, που συζητούνται πριν από την απόφαση:
- λοίμωξη του συστήματος παροχέτευσης
- αιμορραγία ή υποσκληρίδιο αιμάτωμα
- υπερβολική παροχέτευση, με πονοκέφαλο που αυξάνεται όταν ο ασθενής σηκώνεται
- απόφραξη ή δυσλειτουργία της βαλβίδας, που μπορεί να χρειαστεί διόρθωση με νέα επέμβαση
- επιληπτικές κρίσεις
Με τις ρυθμιζόμενες βαλβίδες η υπερβολική ή η ανεπαρκής παροχέτευση μπορεί συχνά να διορθωθεί με αλλαγή της ρύθμισης, χωρίς χειρουργείο. Ένα μεγάλο υποσκληρίδιο αιμάτωμα μπορεί πάντως να χρειαστεί επέμβαση.
Τι αλλάζει μετά τη θεραπεία
Το βάδισμα είναι συνήθως το σύμπτωμα που βελτιώνεται πρώτο και περισσότερο. Η ούρηση και οι γνωστικές λειτουργίες μπορεί να βελτιωθούν κι αυτές, πιο αργά και λιγότερο προβλέψιμα. Τα αποτελέσματα είναι καλύτερα όταν η θεραπεία γίνεται πριν τα συμπτώματα προχωρήσουν πολύ. Δεν βελτιώνονται όλοι οι ασθενείς στον ίδιο βαθμό, και σε κάποιους το όφελος μειώνεται με τα χρόνια, συχνά λόγω άλλων παθήσεων της ηλικίας. Μετά την επέμβαση ο ασθενής παρακολουθείται τακτικά, ώστε η ρύθμιση της βαλβίδας να προσαρμόζεται στην πορεία του.
Πότε να απευθυνθείτε σε νευροχειρουργό
Ζητήστε εκτίμηση όταν ένας άνθρωπος μεγαλύτερης ηλικίας αρχίζει να περπατά με μικρά, αργά βήματα, πέφτει συχνότερα ή χάνει την ισορροπία του στις στροφές, ιδίως αν συνυπάρχουν επιβράδυνση της σκέψης ή επιτακτική ούρηση. Φέρτε μαζί σας τις πρόσφατες τομογραφίες εγκεφάλου και τις γνωματεύσεις του νευρολόγου. Ξαφνική επιδείνωση, έντονος πονοκέφαλος, έμετοι, υπνηλία ή επιληπτική κρίση χρειάζονται άμεση εξέταση σε νοσοκομείο. Σε άνθρωπο που έχει ήδη βαλβίδα, το ίδιο ισχύει για πυρετό, κοκκινίλα ή πόνο στις τομές ή κατά μήκος του καθετήρα.
Πηγές
- Nakajima M, Yamada S, Miyajima M, et al. Guidelines for Management of Idiopathic Normal Pressure Hydrocephalus (Third Edition): Endorsed by the Japanese Society of Normal Pressure Hydrocephalus. Neurologia medico-chirurgica. 2021;61(2):63-97. doi:10.2176/nmc.st.2020-0292.
- Halperin JJ, Kurlan R, Schwalb JM, et al. Practice guideline: Idiopathic normal pressure hydrocephalus: Response to shunting and predictors of response: Report of the Guideline Development, Dissemination, and Implementation Subcommittee of the American Academy of Neurology. Neurology. 2015;85(23):2063-2071.
- Maroufi SF, Yasar S, Moghekar A, Luciano MG. Idiopathic Normal Pressure Hydrocephalus: A Review. JAMA. Published online September 14, 2026. doi:10.1001/jama.2026.15519.
- MedlinePlus, U.S. National Library of Medicine. Normal pressure hydrocephalus.
- National Institute of Neurological Disorders and Stroke. Hydrocephalus.
- St George’s University Hospitals NHS Foundation Trust. Normal Pressure Hydrocephalus.
- Neumiller JJ, Neumiller JJ, Gates BJ, et al. Normal Pressure Hydrocephalus. US Pharm. 2007;1:56-61.
- gesund.bund.de. ICD-10 G91.2, Normal-pressure hydrocephalus.
- Shine. Know your shunt.
- Πανεπιστήμιο FreiburgΕπίκουρος Καθηγητής Νευροχειρουργικής
- Ερρίκος ΝτυνάνΔιευθυντής Ελάχιστα Επεμβατικής Νευροχειρουργικής Εγκεφάλου και Σπονδυλικής Στήλης
- Βραβείο ISPN 2003Anthony J. Raimondi, Διεθνής Εταιρεία Παιδονευροχειρουργικής
ΓΙΑ ΤΟΝ ΙΑΤΡΟ
Ο νευροχειρουργός Βασίλειος Βουγιούκας
Ο Βασίλειος Βουγιούκας είναι Επίκουρος Καθηγητής Νευροχειρουργικής του Πανεπιστημίου του Freiburg και Διευθυντής Ελάχιστα Επεμβατικής Νευροχειρουργικής Εγκεφάλου και Σπονδυλικής Στήλης στο Ερρίκος Ντυνάν. Εξειδικεύτηκε στις Πανεπιστημιακές Νευροχειρουργικές Κλινικές του Freiburg και του Βερολίνου. Στην Πανεπιστημιακή Κλινική του Freiburg, ως Επιμελητής Νευροχειρουργός, ήταν υπεύθυνος για την ελάχιστα επεμβατική χειρουργική κρανίου και σπονδυλικής στήλης.
Στους τομείς εξειδίκευσής του ανήκουν η χειρουργική νευροογκολογία, η χειρουργική βάσεως κρανίου και η νευροπλοήγηση. Το 2003 τιμήθηκε με το βραβείο Anthony J. Raimondi της Διεθνούς Εταιρείας Παιδονευροχειρουργικής (ISPN) για την εργασία του στην απεικονιστικά καθοδηγούμενη νευροχειρουργική σε παιδιά. Δείτε το πλήρες βιογραφικό.
Συχνές ερωτήσεις
Υπάρχει θεραπεία με φάρμακα για τον υδροκέφαλο φυσιολογικής πίεσης;
Όχι. Δεν υπάρχει φάρμακο που να θεραπεύει τον υδροκέφαλο φυσιολογικής πίεσης. Φάρμακα που μειώνουν την παραγωγή εγκεφαλονωτιαίου υγρού έχουν δοκιμαστεί, χωρίς σταθερό αποτέλεσμα. Η θεραπεία που βελτιώνει τα συμπτώματα είναι η τοποθέτηση βαλβίδας.
Αξίζει το χειρουργείο σε μεγάλη ηλικία;
Η ηλικία από μόνη της δεν αποκλείει την επέμβαση και δεν φαίνεται να μειώνει τις πιθανότητες βελτίωσης. Η απόφαση στηρίζεται στη γενική κατάσταση της υγείας, στις άλλες παθήσεις και στο σύνολο των εξετάσεων, όπως η δοκιμασία παρακέντησης. Στόχος της βαλβίδας είναι σταθερότερο βάδισμα και περισσότερη αυτονομία στην καθημερινότητα.
Ποιο είναι το προσδόκιμο ζωής με υδροκέφαλο φυσιολογικής πίεσης;
Δεν υπάρχει ένα προσδόκιμο ζωής που να ισχύει για όλους. Εξαρτάται κυρίως από την ηλικία και τις άλλες παθήσεις του ασθενούς. Χωρίς θεραπεία τα συμπτώματα συνήθως επιδεινώνονται, και οι πτώσεις και η ακινησία φέρνουν επιπλοκές. Η θεραπεία στοχεύει στη διατήρηση της κινητικότητας και της αυτονομίας.
Είναι κληρονομικός ο υδροκέφαλος φυσιολογικής πίεσης;
Ο ιδιοπαθής υδροκέφαλος φυσιολογικής πίεσης δεν θεωρείται κληρονομική πάθηση. Έχουν περιγραφεί λίγες οικογένειες στις οποίες πάσχουν δύο ή περισσότερα μέλη, και μελετώνται γενετικοί παράγοντες, όμως γενετικός έλεγχος δεν γίνεται ως ρουτίνα. Η δευτεροπαθής μορφή οφείλεται σε αιμορραγία, κάκωση, λοίμωξη ή επέμβαση στον εγκέφαλο.
Πώς γίνεται το χειρουργείο για τον υδροκέφαλο φυσιολογικής πίεσης;
Γίνεται με γενική αναισθησία. Ένας λεπτός καθετήρας τοποθετείται σε μία κοιλία του εγκεφάλου και συνδέεται με βαλβίδα κάτω από το δέρμα. Ένας δεύτερος καθετήρας οδηγεί το υγρό ως την κοιλιακή χώρα, όπου απορροφάται από τον οργανισμό. Όλο το σύστημα βρίσκεται μέσα στο σώμα. Συνήθως φαίνονται μόνο οι μικρές τομές και, σε λεπτό δέρμα, ένα μικρό εξόγκωμα στη θέση της βαλβίδας.
Ποιος είναι ο κωδικός ICD-10 του υδροκεφάλου φυσιολογικής πίεσης;
Στη Διεθνή Ταξινόμηση Νόσων ICD-10 ο υδροκέφαλος φυσιολογικής πίεσης, κυρίως η ιδιοπαθής μορφή, έχει τον κωδικό G91.2. Η δευτεροπαθής μορφή μπορεί να έχει διαφορετικό κωδικό, ανάλογα με την έκδοση της ταξινόμησης. Ο κωδικός γράφεται σε γνωματεύσεις, παραπεμπτικά και ασφαλιστικά έγγραφα. Τον κατάλληλο για κάθε περίπτωση τον συμπληρώνει ο θεράπων γιατρός.
